Rob van der Hilst

Persoonlijk en functioneel (als journalist) had ik vrij regelmatig contact met de recent overleden Kunstenaar - inderdaad met hoofdletter - Gustav Leonhardt. Als klavecinist, organist en dirigent hád hij wat of beter had hij enorm véél op met de kunst van barokcomponist en musicus Johann Sebastian Bach.

Toch bekroop mij heel vaak het gevoel dat wanneer de steil- en introvert-ogende Leonhardt aan het klavecimbel werk van Franse Fijnbesnaarden als Duphly, Couperin en d'Anglebert onder vingers had, hij pas echt in zijn element was. Een eigenschap die hij met rondborstige Thüringer Bach heeft gedeeld, die ook veel meer op 'Frans' was gericht dan het toen- en nugeslacht wel aanneemt.

Utrecht 1979, de voorbereidingen van de herdenking van 400 jaar Unie van Utrecht zijn in volle gang. Daaraan draag ook ik mijn steentje bij als programmeur en organisator van een concertreeks in de pas gerestaureerde en heropende middeleeuwse Nicolaikerk.

Ik bel Leonhardt in Amsterdam op. Hij, met een zowel aristocratische als direct-nuchtere tongval: 'Ja... met Leonhardt'. Ik: 'Goedemiddag meneer Leonhardt (...) zou u een concert willen geven in de historische Nicolaikerk in Utrecht (...)?'

Hij: 'Meneer Van der Hilst weet u wel zeker wat u dóet?'. Ik, wat verward: 'Hoe...hoe bedoelt u?' Hij: 'Wel, er zijn er die menen dat ik geen orgel kan spelen, althans niet goed'. Ik, nog steeds wat verward: 'Nou dan hebben ze het mis. Wees van harte welkom hier'. Hij: 'Goed goed, ik kom. Kunnen wij dan meteen over het honorarium spreken en over wat u van mij wilt horen?' Ik: 'Natuurlijk, wat vraagt u ervoor?' en zo ging dat nog even door. Leonhardt verzorgde overigens een fenomenaal concert en voor 'een volle bak'.

Ook leuk. Vlak voor dit concert vraagt hij mij: 'Zou u mij zodadelijk bij het orgel willen helpen met het slaan? Ik: 'Huh?'  Hij: 'Gewoon, de blaadjes van de partituur omslaan. En dan het liefst op het juiste moment'. Ik: 'Jazeker' terwijl ik, regelende concertorganisator, toch net even andere zorgen en zorgjes aan mij hoofd had.

En zo zit ik dan naast hem op de orgelbank tijdens dat concert waarbij dan - met een grote glimlach op zijn gezicht - regelmatig klinkt 'slaat u maar' Leuk. En ontspannend want hij deelde tijdens het spelen allerlei grapjes met mij zoals 'let op, nu wordt spannend' en 'hopla, mooi he?.

Ik heb in mijn leven wel vaker als 'bladluis' op concertpodia gefigureerd (lees: bladzijdenomslaander, een leerzame ervaring overigens want straight-in-the-kitchen zijn van het muziek máken door een groot kunstenaar) maar dit is wel de allerleukste ervaring geweest.

En.... zo ontspannen had ik de over het algemeen aristocratisch-afstandelijke Leonhardt nog nooit meegemaakt. Pose wellicht? Nee en ja tegelijk, want con discrezione wás hij nu eenmaal.

+ + + +

Amsterdam, Paleis op de Dam, 1980. Ik zit met vele andere genodigden in de enorme hal van het vroegere Amsterdamse stadhuis bij de uitreiking van de Erasmusprijs aan Leonhardt en zijn allereerste compaan in de Oude Muziek Nikolaus Harnoncourt. De koninklijke familie is hierbij op volle sterkte aanwezig.

Beide heren ontvangen deze gereputeerde prijs - die ook mijn Held in de nieuwe muziek Olivier Messiaen is ten deel gevallen - vanwege hun uitermate kunstzinnige inspeling op de plaat van het gehele cantateoeuvre van Johann Sebastian Bach. Een project waarin ook, op grond van het principe 'authentieke uitvoeringspraktijken op historisch instrumentarium', muziekwetenschap als klinkend verschijnsel werd erkend. Een novum!

Leonhardt in zijn dankwoord (hier in mijn bewoordingen en uit het hoofd): '(...) het is toch merkwaardig dat een kunstenaar wordt geëerd om zijn prestaties in een lange loopbaan, terwijl hij zelf wéét dat hij daarin maar in een bepaalde periode op een zeker hoogtepunt heeft gestaan. (...)'

Als er een radioopname van deze rede bestaat en u hoort op dat moment een krachtig HA! vanuit het publiek? Die is van mij. Ik was volkomen, maar vrolijk, verrast door Leonhardt's speels-spottende kwalificatie, want gaf hij er niet mee aan dat de toekenning van Erasmusprijs aan hem eigenlijk een edelmoedig soort vergissing was? Heel typerend vind ik dit voor hem.

Wat een bijzonder mens en kunstenaar wás hij. En dit wás is wennen, nu hij definitief tot herinnering is overgegaan.

In memoriam Gustav Leonhardt

Laus Deo!