Rob van der Hilst

Onder de representatieve composities van de koninklijk-Poolse en keurvorstelijk-Saksische 'Hofcompositeur' uit Leipzig, Herr Johann Sebastian Bach, die de auteur met het oog hierop zelf uitgaf c.q. liet uitgeven, behoort het derde deel van de 'Clavier-Uebung'-reeks tot een van de meest opmerkelijke.

Niet eerder waren er namelijk in de muziekgeschiedenis orgelstukken uitgegeven die zo sterk appeleerden aan een groot muzikaal vermogen van zowel uitvoerenders als luisteraars. Voor organisten gold dit in de eerste plaats hun speeltechniek en expressieve vaardigheden; voor luisteraars de acceptatie van in harmonisch en contrapuntisch opzicht uitermate complexe klankwereld die toentertijd, letterlijk, ongehoord was.

De bundel, in 1739 in Leipzig verschenen, behelst grote en kleine bewerkingen van het Luthers-protestantse Kyrie-Christe-Kyrie, Gloria en zogeheten Cathechismusgezangen, vier duetten en dit alles omrankt door een zelfstandig Praeludium in grootse stijl als 'ouverture' en een Fuga (dubbelfuga met drie thema's) als dramatisch-briljante bekroning van het geheel. Onder de 20ste eeuwse  fantasienaam 'Orgelmis' is de collectie te onzent bekend geworden.

JUBILEUM

Dat Bach deze 'praktijkgerichte muziekgeleerde leergang' in het bovengenoemde jaar publiceerde, is niet toevallig: in 1739 viel in Leipzig, het economische en intellectuele centrum van het keurvorstelijke hertogdom Saksen, te vieren (voor zover dit 'mocht') dat daar tweehonderd jaar eerder de zogeheten 'Augsburger Confession' werd aanvaard door zowel de stadsregering als door de universiteit. Dit was een locaal verankeringsmoment voor een door de Saksische theoloog Dr. Martin Luther ingezette kerkvernieuwing - aanvankelijk intern bedoeld, binnen de rooms-katholieke kerk dus - die zich al gauw mede onder sterke politieke druk verzelfstandigde tot aparte kerk. De definitieve vestiging van het 'lutheranisme' in Leipzig was door Martin Luther zelf ingezet door het houden van een preek in de Thomaskerk. Overigens, door dat religieuze verdrag werd in grote delen van het gehele, tot op het bot verdeelde en politiek versplinterde Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie, de officiële benaming van het toenmalige Duitsland, enige rust bereikt.

Omdat de feodaal regerende keurvorst van Saksen rooms-katholiek was - voorwaarde om tot koning van Polen te kunnen worden gekroond, wat de religieuze en godsdienstige 'kleur' van zijn hof in de Saksische hoofdstad Dresden bepaalde - maar het overgrote deel van de Saksische bevolking ondanks dat gewoon protestants was gebleven, bleef er altijd spanning bestaan tussen de politieke en bestuurlijke top van het land en die bevolking. Wat flink opgejut zou kunnen worden door, zoals in 1739, het vieren van een grootse herdenking van een typisch protestants cultuurhoogtepunt in en vanuit Leipzig. Vandaar dat vanuit Dresden voor heel Saksen een officieel verbod uitging op het luisterrijk vieren van het tweehondjarige bestaan van de 'Augsburger Confession' ('auf ausdrückliche Verordnung ohne besonderes Zeremoniell'). Immers, géén olie op het vuur.

Op het vrij (politiek-)onschuldige terrein van muziekuitgaven gold dit natuurlijk niet, alhoewel de datum van presentatie van Bachs muziekuitgave - tijdens de tweede beursperiode van dat jaar en aangekondigd in een Leipziger krant op 30 september 1739) wel erg dicht in de buurt lag van de jubileumdag waarop het Leipziger stadsbestuur en universeit tweehonderd jaar eerder de Augsburge Confession hadden aanvaard (dat was op 12 augustus 1539) en van de jaarlijkse viering van de Hervormingsdag (31 oktober): het laatste was een grote gebeurtenis in het gehele maatschappelijke leven van de stad. Zelfs de cantate 'Gott man lobet dich in der Stille' (BWV 120b) die Bach speciaal voor het tweehonderdjarige jubileum opnieuw, met wijzigigen in de oorspronkelijke partituur uit 1730, had gedirigeerd bleef binnen de perken. Qua sfeer is het werk vrij ingetogen voor een feestelijke kerkelijke viering.

PERFECT

Vermoedelijk zijn van Bachs Dritter Theil - elk exemplaar was voor 3 Thaler te koop (dat zou ca € 130 nu zijn), daarvoor wel even aanbellen bij huize Bach toen - minstens honderd exemplaren, mogelijk zelfs meer, gedrukt. Slechts 21 ervan bleven bewaard, waaronder exemplaren die handgeschreven aantekeningen (lees: drukcorrecties, verhelderingen van vaag afgedrukte notentekstdelen en compositorische c.q. uitvoeringstechnische verbeteringen) bevatten die ofwel van Bachs hand zijn dan wel uit zijn onmiddellijke omgeving stammen, vermoedelijk van leerlingen. Bachs zin voor  volmaaktheid was zowel een ethisch en filosofisch-theologisch uitgangspunt als scheppend kunstenaar, als ook een praktisch-zakelijke: het viel immers aan kopers van zijn kostbare muziekuitgaven niet uit te leggen waarom zij behept moeten worden met een muziekdruk die aan alle kanten rammelde qua graveer-/drukfouten. Ruim tachtig zowaar.

Van de overgeleverde exemplaren van het Dritter Theil zijn er minstens twee die van actueel belang zijn: ze bevatten regelrechte wijzigingen van de gedrukte notentekst waardoor, bij het aanhoren van vertolkingen, even een (iets) ander klankbeeld zal kunnen worden opgemerkt dan die welke luisteraars gewend zijn om op zulke momenten te horen.

De betreffende exemplaren worden bewaard in respectievelijk (a) de universiteitbibliotheek van Princeton,USA (catalogusnummer (Ex) M3.1 B2C5 1739q) - het behoorde ooit tot de muziekverzameling van Dr. H.O.R. Baron Tuyll van Serooskerken in Utrecht - en (b) de British Library,GB (catalogusnummer K 10 a 42).

LIJST(JE)

De compositorische en uitvoeringstechnische verbeteringen die Bach aanbracht en welke 'voor ons' van belang zijn:

- in 'Aus tiefer Not schrei ich zu dir' (BWV 686): altstem, 43ste maat, 4de tel: f'-g' (in een ander gecorrigeerd exemplaar: f'-e')

- in het Duetto IV (BWV 805): basstem, 61ste maat, 3e en 4e tel: B-e-g (i.p.v. B-d-g)

- in 'Christ aller Welt Trost' (BWV 670): altstem, 22ste maat, 3e en 4e tel: bes-b (i.p.v. b-bes)

- in 'Christ unser Herr, zum Jordan kam' (BWV 684): basstem (in de linkerhand), 30ste maat, 2de tel: f-As (i.p.v. f-c)

- in Fuga (BWV 552/2), maat 117: [a] sopraan-1stem, eerste tel, mordent, [b] sopraan-1stem en altstem, tweede tel, 'doppelt cadence und mordent' (naar een betiteling uit Bachs versieringenlijst in het 'Clavier-Büchlein für Wilhelm Friedemann Bach')

 

Wil deze materie echt uitgebreid tot zich wil nemen, hij/zij leze George Stauffer - 'Ein neuer Blick auf Bachs "Handexemplare" - Das Beispiel Clavier-Übung III' (in: ISSN 0084-7682).